नेपालमा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको उदय र पतनको इतिहास र वर्तमान यथार्थता नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई नियाल्दा एउटा रोचक तर गम्भीर तथ्य देखिन्छ । जबजब स्थापित राजनीतिक शक्तिहरू जनअपेक्षा पूरा गर्न असफल भएका छन्, तबतब नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय भएको छ ।
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तन, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को जनआन्दोलन र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनापछि समेत नेपाली जनताले पटकपटक नयाँ विकल्पको खोजी गरेका छन् । यसले नेपाली समाज परिवर्तनविरोधी होइन, बरु परिवर्तनप्रेमी समाज हो भन्ने प्रमाणित गर्छ । तर अर्को यथार्थ पनि त्यत्तिकै स्पष्ट छ– नेपालमा नयाँ राजनीतिक दल जन्मिन सजिलो छ, तर त्यसलाई दीर्घकालीन, विश्वासिलो र संस्थागत शक्तिका रूपमा स्थापित गर्नु अत्यन्त कठिन छ ।
पछिल्ला केही वर्षमा यो बहस झन् सान्दर्भिक बनेको छ । परम्परागत दलहरूप्रति बढ्दो जनअसन्तुष्टि, सुशासनको अभाव, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, महँगी, युवाको तीव्र विदेश पलायन, राजनीतिक अस्थिरता र राज्यप्रतिको घट्दो विश्वासले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयका लागि उर्वर वातावरण सिर्जना ग¥यो । जनताले विकल्प खोजे, किनभने उनीहरू परिवर्तनको भाषण होइन, परिवर्तनको अनुभूति चाहन्थे ।
तर प्रश्न उठ्छ– किन नेपाली राजनीतिमा विकल्पको खोजी बारम्बार हुन्छ ? र किन ती विकल्पहरू आफैं समयसँगै संकटमा पर्छन् ? यसको उत्तर केवल निर्वाचनको अंकगणितमा छैन । यसको उत्तर हाम्रो राजनीतिक संस्कार, दलहरूको संगठनात्मक क्षमता, नेतृत्व शैली, वैचारिक स्पष्टता र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा लुकेको छ ।
नेपालका अधिकांश नयाँ दल जनअसन्तुष्टिको लहरमा जन्मिएका छन् । उनीहरूले पुराना दलका कमजोरीलाई आफ्नो राजनीतिक आधार बनाएका छन् । भ्रष्टाचारविरोध, सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नयाँ पुस्ताको नेतृत्व जस्ता एजेन्डाले उनीहरूलाई लोकप्रिय बनाएको छ । तर लोकप्रियता र स्थायित्व एउटै कुरा होइन । जनताको विश्वास जित्नु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यसलाई दशकौँसम्म कायम राख्नु अर्को ठूलो चुनौती हो ।
यहाँबाट वैकल्पिक शक्तिहरूको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ । पहिलो चुनौती हो– व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिबाट संस्थामुखी राजनीतिमा रूपान्तरण । नेपालमा धेरै नयाँ दलहरू कुनै एक प्रभावशाली व्यक्तिको लोकप्रियतामा उभिन्छन् । निर्वाचनमा त्यो प्रभाव उपयोगी हुन सक्छ, तर संस्थागत विकासका लागि विचार, विधान, प्रक्रिया र सामूहिक नेतृत्व आवश्यक हुन्छ ।
व्यक्ति कमजोर हुँदा दल पनि कमजोर हुने अवस्था लोकतान्त्रिक संस्थाको होइन, व्यक्तिवादी संस्कारको संकेत हो । दोस्रो चुनौती हो– वैचारिक स्पष्टता । धेरै वैकल्पिक दलले आफूलाई पुराना दलको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, तर उनीहरूको आर्थिक नीति के हो ? कृषि, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, परराष्ट्र नीति वा संघीयताको विषयमा दीर्घकालीन दृष्टिकोण के हो ? यस्ता प्रश्नमा स्पष्टता नहुँदा दलहरू आन्दोलनमा प्रभावशाली देखिए पनि शासन सञ्चालनमा अलमलिन्छन् । विरोधले चुनाव जित्न सक्छ, तर देश चलाउन दृष्टिकोण चाहिन्छ ।
तेस्रो चुनौती हो– संगठन निर्माण। नेपालको राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ कि बलियो संगठनबिनाको दल लामो समय टिक्न सक्दैन । चुनावी लहरले संसद् पुग्न सकिएला, तर गाउँदेखि केन्द्रसम्म विचार, अनुशासन र जिम्मेवारी बोकेको संगठन निर्माण गर्न समय, धैर्य र निरन्तरता चाहिन्छ । संगठन कमजोर हुँदा जनसम्पर्क कमजोर हुन्छ, कार्यकर्ता निराश हुन्छन् र दलको भविष्य अनिश्चित बन्छ ।
चौथो चुनौती हो– आन्तरिक लोकतन्त्र । लोकतन्त्रको कुरा गर्ने दलले आफ्नै घरभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास गर्न सकेन भने उसको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ । फरक विचारलाई सम्मान गर्ने, आलोचनालाई स्थान दिने, नेतृत्व परिवर्तनलाई सहज बनाउने र निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने संस्कार विकास नगरेसम्म कुनै पनि नयाँ शक्ति दीर्घकालीन बन्न सक्दैन ।
नेपालको अनुभव मात्र होइन, विश्व राजनीतिले पनि यही शिक्षा दिएको छ । धेरै देशमा वैकल्पिक राजनीतिक आन्दोलन जनताको असन्तुष्टिबाट जन्मिए, तर संस्थागत रूप लिन नसक्दा हराए । अर्कोतर्फ, जसले विचार, संगठन र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई बलियो बनाए, ती दलहरू राष्ट्रिय राजनीतिको स्थायी शक्ति बने । त्यसैले विकल्पको सफलता केवल जनलहरमा होइन, संस्थागत परिपक्वतामा निर्भर हुन्छ ।
नेपालको निर्वाचन प्रणाली, राजनीतिक वित्तीय संरचना, दलहरूको पुरानो संगठनात्मक सञ्जाल र राज्यसत्तामा स्थापित पहुँच पनि नयाँ दलहरूका लागि चुनौती हुन् । पुराना दलसँग दशकौँको संगठन, कार्यकर्ता, स्रोत र अनुभव हुन्छ । नयाँ दलसँग ऊर्जा र आशा हुन्छ । तर ऊर्जा मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई रणनीति र संस्थागत क्षमतामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाली मतदाताको मनोविज्ञान हो । नेपाली जनता परिवर्तन चाहन्छन्, तर अस्थिरता चाहँदैनन् । उनीहरू नयाँ दललाई अवसर दिन तयार हुन्छन्, तर परिणाम नआए विश्वास पनि छिट्टै फिर्ता लिन्छन् । त्यसैले वैकल्पिक शक्तिले आशा जगाउने मात्र होइन, आशालाई परिणाममा बदल्न सक्नुपर्छ ।
यहीँ परम्परागत दलहरूको जिम्मेवारी पनि जोडिन्छ । नयाँ दलहरूको उदयलाई केवल ‘लहर’ भनेर खारेज गर्नु समाधान होइन । यदि पुराना दलहरूले आत्मसमीक्षा, सुशासन, पुस्तान्तरण, आन्तरिक लोकतन्त्र र जनउत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्न सकेनन् भने विकल्पको खोजी झन् तीव्र हुनेछ । लोकतन्त्रमा विकल्पलाई रोक्न सकिँदैन; विकल्प जन्माउने कारण हटाउन मात्र सकिन्छ ।
आज नेपालको राजनीतिक संकट दलहरूको मात्र होइन, राजनीतिक संस्कारको संकट हो । समस्या केवल नेतृत्व परिवर्तनको होइन, नेतृत्व गर्ने शैली परिवर्तनको हो । केवल अनुहार फेरिएर राजनीति बदलिँदैन, विचार, व्यवहार, निर्णय प्रक्रिया र सार्वजनिक नैतिकता पनि बदलिनुपर्छ ।
वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति सफल हुन पाँच आधारभूत सर्त आवश्यक देखिन्छन्– स्पष्ट विचार, बलियो संगठन, संस्थागत नेतृत्व, आन्तरिक लोकतन्त्र र जनउत्तरदायित्व । यीमध्ये कुनै एक पक्ष कमजोर भयो भने दलको दीर्घकालीन भविष्य पनि कमजोर हुन्छ ।
नेपालका युवाहरू आज राजनीति छाड्न चाहँदैनन् । उनीहरू भिन्न राजनीति चाहन्छन् । उनीहरू अवसरवादभन्दा उत्तरदायित्व, नाराभन्दा परिणाम, व्यक्तिपूजाभन्दा संस्थागत नेतृत्व र सत्ताभन्दा सुशासन खोजिरहेका छन् । यही परिवर्तनको आकांक्षाले नयाँ शक्तिलाई अवसर दिएको हो । अब त्यो अवसरलाई इतिहास बनाउने कि क्षणिक घटना बनाउने भन्ने निर्णय स्वयं वैकल्पिक शक्तिहरूकै हातमा छ ।
निष्कर्षः
नेपालमा नयाँ दलहरूको जन्म लोकतन्त्रको कमजोरी होइन, लोकतन्त्रको जीवन्तता हो । तर उनीहरूको असफलता भने लोकतान्त्रिक संस्कृतिको कमजोरी बन्न सक्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता केवल नयाँ दल खोल्नु होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु हो ।
जबसम्म राजनीति विचारभन्दा व्यक्ति, सेवाभन्दा सत्ता, संस्थाभन्दा स्वार्थ र उत्तरदायित्वभन्दा अवसरवादमा केन्द्रित रहन्छ, तबसम्म नयाँ दलहरू जन्मिरहनेछन् र हराइरहनेछन् । तर जुन दिन कुनै वैकल्पिक शक्ति जनविश्वासलाई संस्थागत संस्कार, नीति र सुशासनमा रूपान्तरण गर्न सफल हुन्छ, त्यस दिन मात्र नेपाली राजनीतिले साँच्चै नयाँ युगको सुरुवात गर्नेछ ।
नेपाललाई आज नयाँ अनुहारभन्दा धेरै नयाँ राजनीतिक चरित्र चाहिएको छ । र त्यो चरित्र निर्माण गर्ने जिम्मेवारी केवल वैकल्पिक शक्तिको मात्र होइन, सम्पूर्ण राजनीतिक नेतृत्व र सचेत नागरिक समाजको पनि हो । लोकतन्त्रमा विकल्प आवश्यक हुन्छ, तर त्यो विकल्प टिकाइराख्ने आधार भने सत्यनिष्ठा, क्षमता, विचार र जनताप्रतिको उत्तरदायित्व नै हो ।
