काठमाडौं । शरदको नीलो आकाश, छत-छतबाट गुञ्जिने ‘चङ्गा चेट’ को आवाज र बजारको चहलपहल । हातैले बाँस र काठबाट बनाइएका लट्टाईदेखि मोटरले बेर्ने माँझासम्म । काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक दसैँ चङ्गा संस्कृतिको जीवन्त इतिहास हो । यतिबेला शरद ऋतुको आगमनसँगै काठमाडौंको आकाश नीलो र कञ्चन बनेको छ । बिहान-बेलुकी चिसो सिरेटो चले पनि दिउँसोको पारिलो घाम र मन्द बतासले उपत्यकावासीलाई आफ्नै घरको छततिर तानिरहेको छ । दसैँ सुरु भएसँगै उपत्यकाका आकाशमा रङ्गीबिरङ्गी चङ्गाहरूको नृत्य सुरु भएको छ भने तल शहरका प्राचीन गल्लीहरूमा चङ्गा, लट्टाई र माँझा किन्नेहरूको उल्लेख्य भीड लागेको छ ।
असन, इन्द्रचोक, भेडासिं, नयाँ बजार, पाटन तथा ठमेल आसपासका गल्लीहरूमा अहिले चङ्गा व्यापार उत्कर्षमा पुगेको छ । सडकपेटीमा लहरै झुन्ड्याइएका बाँसका अग्ला लट्टाई, टेबुलमा कलात्मक ढङ्गले सजाइएका काठका रङ्गीचङ्गी चक्रहरू र थरीथरीका रिलहरूले गल्लीहरूलाई नै उत्सवमय बनाएका छन् ।
‘यी केवल काठ र बाँसका लट्टाई होइनन्, पुस्तान्तरणको आत्मीय सम्झना हुन् । मोबाइल स्क्रिनमा हराइरहेको नयाँ पुस्तालाई खुला आकाशतर्फ डो¥याउने यो दसैँको सबैभन्दा जीवन्त उत्सव हो ।’
परम्परा र आधुनिकताः मेसिनको रफ्तारमा माँझा
पहिले-पहिले हातले घण्टौँ लगाएर लट्टाईमा धागो बेर्ने गरिन्थ्यो । तर आजभोलिको बजारमा प्रविधिको रोचक फड्को देख्न पाइन्छ । सडक किनारमै सानो विद्युतीय मोटर जडान गरिएको स्पुलिङ मेसिन राखेर द्रुत गतिमा रिलबाट लट्टाई र चक्कामा धारिलो माँझा भरिन्छ । धारिलो माँझाले हात नकाटोस् भनेर औँलामा सेतो मेडिकल टेप बेरेर धागोको गति मिलाइरहेका युवाहरू दिनरात ग्राहकको माग धान्न तल्लीन छन् । मिनेटमै सयौँ मिटर पक्का धागो भरिदिँदा ग्राहकहरू पनि लाइन बसेर आफ्नो पालो कुरिरहेका भेटिन्छन् ।
चन्द्र-सूर्यदेखि कार्टुनसम्मः चङ्गाको नयाँ कलेवर
कागजी चङ्गाको मौलिक स्वाद अझै कायमै छ । रातो पृष्ठभूमिमा पहेँलो सूर्य भएको परम्परागत चङ्गासँगै यसपालि नेपालको राष्ट्रिय झण्डाका चन्द्र र सूर्य अङ्कित बैजनी चङ्गा युवाहरूको विशेष रोजाइमा परेको छ । अर्कोतर्फ, साना बालबालिकाहरूका लागि डोरेमोन, चील र चम्किला मेटालिक प्लास्टिकका चङ्गाहरू बजारमा थपिएका छन् । पानी वा शीतले नभिज्ने भएकाले अभिभावकहरू पनि साना नानीबाबुहरूका लागि यस्तै चङ्गा रोजिरहेका छन् ।
पुस्तान्तरणको खुशी र बाबुछोराको किनमेल
सडकमा मोटरसाइकल र स्कुटर रोकेर आफ्ना छोराछोरीलाई चङ्गा छानिदिने बुबाहरू, हातमा गुलाबी चङ्गा र सानो सुन्तला लट्टाई समातेर खिलखिलाएर हाँस्ने सानी नानीहरू । यी दृश्यहरूले चङ्गा व्यापार केवल आर्थिक कारोबार मात्र नभएर पुस्तान्तरणको आत्मीय उत्सव भएको पुष्टि गर्छन् ।
