‘वाम आन्दोलन अब नयाँ शिराबाट सुरु गर्नुपर्छ’ (भिडियोसहित)

नेपालको वामपन्थी आन्दोलन लामो समयदेखि वैचारिक विचलन, सांगठनिक विघटन र नेतृत्वको सत्तामोह जस्ता गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको छ । कम्युनिस्ट पार्टीहरूले मजदुर र किसानसँगको सम्बन्ध कमजोर बनाएको तथा माक्र्सवादको मौलिक मर्मलाई आत्मसात गर्न नसकेको जनगुनासो तीव्र रूपमा उठिरहेको छ । यिनै समसामयिक राजनीतिक मुद्दाहरूलाई केन्द्रमा राखेर दृष्टिका लागि हिरेन्द्र शाहीले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको वर्तमान अवस्था, यसको विघटनका आन्तरिक कारण, माक्र्सवादको अपरिहार्यता, संसदीय राजनीतिका सीमा, र वाम आन्दोलनको भावी पुनर्गठनका दिशाबारे वामपन्थी चिन्तक तथा नेता राम कार्कीसँग गरेको कुराकानीः

नेपालको वाम आन्दोलनको भविष्यलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
कम्युनिस्टहरुको पहिलो दायित्व इतिहासको अध्ययन गर्ने र वर्तमानको विश्लेषण गर्ने हो । यसपछि मात्रै भविष्यको लागि नीति, कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ । अहिलेको वर्तमान परिस्थितिको अध्ययन तथा विश्लेषण नै माक्र्सवादी ढंगले भईरहेको छैन भन्ने मेरो गुनासो छ । जति पनि नाम कहलिएका माक्र्सवादीहरु छन्, उनीहरुले सतही मात्रै कुरा गरिरहेका छन् । घटनाको बारेमा गहिराईमा गएर कारणहरु खोतल्ने काम भएको छैन । वर्तमान परिस्थितिको यथार्थ अध्ययन तथा विश्लेषण गर्न सबैको ध्यान जानु आवश्यक छ । नेपालमा ठुला र पुराना भनिएका पार्टीहरुले यो काम गरेका छैनन् । उनीहरु अझैपनि तिलस्मी कथा बुनेर बसिरहेका छन् । देशमा जुनखालको राजनीतिक परिवर्तनहरु भइरहेका छन्, यसलाई विदेशीले गरिदियो भनिरहेका छन् । हामी त राम्रो थियौँ । असल थियौँ भनिरहेका छन् । विगत १५, २० वर्षमा पार्टीहरुले जुन व्यवहार गरे, जसरी सिद्धान्तमा विचलन देखा प¥यो । कम्युनिस्ट आन्दोलनमा अहिले देखा परेको समस्या त्यसैको परिणाम हो ।

मेरो अर्को निष्कर्ष के हो भने, कम्युनिस्ट पार्टीहरु विघटित भएका छन् । कम्युनिस्ट पार्टीको विघटन दुई तरिकाले भयो । एउटा, जुन माक्र्सवादको ‘फन्डामेन्टल’ मान्यता छ, त्यसबाट टाढिए । मजदुर, किसानसँगको सम्बन्ध पनि चुडियो । जब मासपेशी हड्डीबाट अलगिन्छ, र छाला मासपेशीबाट अलगिन्छ त्यो शरिर मृत हुन्छ । कम्युनिस्ट पार्टीलाई मृत भयो भनेर म भन्दिनँ । तर विघटित छ । यद्यपि, समाजमा कम्युनिस्टहरु छन् । कतिपय तिनै कम्युनिस्ट पार्टीको तल्लो तहमा छन् र कतिपय बाहिर पनि छन् । अहिलेको नेपाली समाज कम्युनिस्टहरु भएको तर कम्युनिस्ट आदर्श बोकेको पार्टी नभएको समाज हो ।

कम्युनिस्ट पार्टीहरुमा कार्यकर्तालाई किन आलोचनात्मक बन्न दिइदैन ?
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको संगठनात्मक प्रश्नमा आदर्शवादी एकतत्ववाद हाबी थियो । माक्र्सवादीहरुले दर्शनमा भौतिकवादी एकतत्ववादलाई मान्छन् । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा कम्युनिस्ट पार्टी एकढिक्का हुनुपर्छ । एउटै सोच हुनुपर्छ, भन्ने खालको सोच छ । अहिले विघटित पार्टीलाई जोडजाड गर्ने जुन कसरतहरु भइराखेको छ, जबसम्म बिचार, सोँच र कार्यपद्धती फेरिदैन त्यसको उत्पादन पुनः पुरानै तरिकाको हुने हो । पार्टी कमजोर हुँदा जनवाद लाग्ने, सबै बराबर जस्तो लाग्ने तर पार्टी शक्तिशाली भइसकेपछि केन्द्रीयता हाबी हुने । नेता परमेश्वर बन्ने अरु भक्त बन्ने कुरा नै दोहोरिन्छ ।

अब नयाँ आन्दोलन उठाउनका लागि, नयाँ पार्टी बनाउनका लागि दर्शन, सिद्धान्त, संगठनात्मक सिद्धान्तसम्म छलफल गर्नुपर्छ । अहिले हामी धेरै पछाडिसम्म नगएपनि लेनिन र एलेक्जेन्डर बोग्दानोभसम्म जानुपर्छ । एकजनाको ‘इम्पेरियो क्रिटिसिज्म्’, र अर्कोको ‘इम्पेरियो मोनोलिज्म्’ दुई दार्शनिक रचना छन् । नेपालका धेरै कार्यकर्ताहरुलाई एलेक्जेन्डर बोग्दानोभ बारे थाहै छैन । जो बोल्सेभिक पार्टीका नेता थिए । लेनिन र उनको दर्शनमा ठुलो ‘डिबेट’ थियो । त्यसलाई एकचोटी पढ्नुप¥यो । यसको अर्थ मैले लेनिनको सबै योगदानलाई उल्ट्याएर बोग्दानोभलाई स्थापित गर्नुपर्छ भनेको होइन । तर उनको रचना कुन परिस्थितिमा आयो ? उनी संघर्षमा भएको बेलामा लेनिनवादको विकास भएको छ । छलफल त्यहाँसम्म जानुप¥यो । माक्र्सवादीहरु जसले सबैले राज्यसत्ता कब्जा गरेनन् होला तर राजनीतिक, वैचारिक क्षेत्रमा जसले धेरै योगदान गरेका छन् । त्यसको अध्ययन, मनन गर्नुपर्छ ।

मैले ‘इन्टर आइडोलोजिकल फर्टिलाइजेशन’ को कुरा गर्छु । एउटा विचारलाई अर्को विचारको विरुद्धमा जुधाउने मात्रै होइन । लेनिनको लेनिनवाद किन र कसरी आयो अध्ययन गर्नुप¥यो । लेनिनले अग्रदस्ता, अग्रदस्ताको नेतृत्वमा सशस्त्र क्रान्ति र सर्वहाराको अधिनायकत्व भनेका छन् । नेपालका कम्युनिस्टहरुले सर्वहाराको अधिनायकत्व लागु नगर्ने । सशस्त्र फौज पनि नबनाउने । अनि पार्टीको सिद्धान्त चाहिँ लेनिनवाद भन्ने गरेका छन् । लेनिनको प्रणालीबाट एउटा कुरा झिकेर लेनिनवाद भन्न मिल्दैन । त्यसो गर्नु पञ्चायतले संसारका राम्रा व्यवस्थाहरुबाट हामीले राम्रा कुरा ल्याएका छौँ भनेजस्तै सारसंग्रहवादी कुरा हो ।

नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरुमा भइरहेका दुई लाइन संघर्षलाई हामी कसरी बुझ्न सक्छौँ ?
सिद्धान्तलाई र माक्र्सवादलाई अंगिकार गर्ने बेलामै कमजोरी रह्यो । लामो कालसम्म राजनीति ‘प्लुरल’ नै रहन्छ है ‘मोनिस्ट’ हुँदैन भन्ने सैद्धान्तिक कुरा हाम्रो आन्दोलनले बुझेन । माक्र्सवाद भन्ने कुरा पछिको कुरा हो, त्यसअघि त संस्कारको कुरा छ । हामी यस्तो जब्बर संस्कारबाट आएका छौँ, जहाँ देउरालीमा एउटा बांगो ढुंगो राखेर गयो भने एकछिनपछि कसैले त्यो ढुंगोमा सिन्दुर लगाएर जान्छ । १५ दिनपछि त्यो बाटो फर्केर आउँदा त्यो ढुंगोमा मेला लाग्ने स्थिति भइसक्छ । यस्तो ठाउँमा बारम्बार वैचारिक संघर्ष, दुई लाइन संघर्ष नगर्दासम्म त्यहाँ जनवाद बाँच्न सक्दैन । अहिले सम्झिदापनि आङ जिरिङ्ग गर्नेगरी एकमनावाद भोगेर आयौँ । म पनि पार्टीको माथिल्लो कमिटीमा थिएँ । त्यहाँ अधिकांश ९० प्रतिशत कामरेडहरु जसले जीवनमा संघर्ष गरे, जेल गए । ठुलो–ठुलो यातना भोगे । तर यस्तो अवसर कुरेर बस्ने कि, के बोल्दा आज हाम्रो अध्यक्ष पुलकित हुन्छन् ? खुशी हुन्छन् ? त्यस्तो परिस्थिति भोगेर आइयो । म त्यसका विरुद्ध बोले तर घोर अल्पमतमा परेँ । अन्तत्ः म आफैँ बाहिरिए । मैले बारम्बार भनेको थिएँ कि यो पार्टी अब विघटन हुन्छ । कोही स्वीकार गर्न तयार थिएन । अहिले पार्टीको यस्तो हालत भइसक्दा पनि स्वीकार गर्न सकेका छैनन् ।

त्यसो भए अब कम्युनिस्ट पार्टीहरुको भविष्य छैन त ?
हामी के पढ्थ्यौँ भने कम्युनिस्ट पार्टी भनेको सबै अंगमा न्युक्लियस भएको अमिवा जस्तै हो । जसलाई जति टुक्राएपनि सजिव भैहाल्छ । एउटा प्रमुख नेता हेलिकप्टरमा चढेर भाग्नासाथ, सेनाको क्याम्पमा शरण लिन जानसाथ सिंगो पार्टी पंक्ति कोमामा जाने के हो ? पार्टी संयन्त्र परिचालित नै हुन नसक्ने के हो ? माओवादी वा एमाले कार्यालयमा ५०० जना प्रतिवद्ध कार्यकर्ता उभिएर यहाँ को आउन सक्छ ? भनेर लौरो लिएर बसेको भए सबै जोगिन्थ्यो । आगो लाउने उपद्रो गर्न १५, २० जना गएका थिए । अरु त केही पनि नहुने रहेछ भनेपछि हेर्न गएका थिए । यस्तो बेला पनि कम्युनिस्ट पार्टी छ भन्छन् । यस्तोमा संकटको बेलामा पनि पार्टीको पक्षमा उभिन नसक्ने, आफ्नो सजिवता प्रमाणित गर्न नसक्ने कम्युनिस्ट पार्टी कसरी छ भन्ने ? विघटित भएको कुरा स्वीकार्नुपर्छ ।

अहिले विभिन्न पार्टी बनाउने प्रयास भएका छन्, तर म भन्न चाहान्छु, कसैले पार्टी बनाउने हो भने माक्र्सवादबाट नभाग्नुस् । अहिले उत्पीडितहरुको आवाज दिने अर्को दर्शन आइसकेको छैन । कुनै पनि बाहानामा माक्र्सवाद पुरानो भयो नभन्नुस् । माक्र्सवादको सयौँ व्याख्या छन् । कतिपय पुराना साथीहरु माक्र्सवादबाट बांगिन थालेका छन् । संसारको सातै महादेशमा कुनै पनि समुदायमा स्वतन्त्रता पुगेको छ भने पक्का त्यहाँ माक्र्सवाद पुगेको छ । माक्र्सवाद बाहेक कुनै अर्को दर्शन र सिद्धान्तले स्वतन्त्रतालाई बोकेको छैन ।

कुपोषणले मर्न लागेका नानीहरुको बिचमा दुधको बोतलको ग्यारेन्टी समाजवादले नै ग¥यो । अशिक्षाको घोर अन्धकारमा वर्णमालाको ज्योति कम्युनिस्टहरुले नै पु¥याए । उत्पीडितहरुको लागि, भोकको विरुद्ध लड्न माक्र्सवाद विरुद्ध अर्को दर्शन अहिले आएको छैन । त्यसकारण माक्र्सवादलाई नछोडौँ । त्यहाँ कसले कुन परिस्थितिमा के भनेका थिए भनेर अध्ययन गरेर नेपालमा समाजवादका लागि के कार्यक्रम बन्न सक्छ ? त्यतातिर जाउँ ।

कम्युनिस्ट पार्टीहरु भित्र नेतृत्व परिवर्तन र युवा नेतृत्वको विषयहरु उठिरहेका छन् । के वाम आन्दोलनलाई अगाडि बढाउन युवा नेतृत्व आवश्यक छ ?
मेरो सन्दर्भमा म नेतृत्व गर्छु तिमीहरु पछि आउ भनेर भन्नु नाजायज होइन । भन्न सकिने कुरा हो । अहिले जेनजी भन्ने हल्ला चलाइएको छ । जेनजी भन्ने अवधारणा पश्चिमले बोकाइदिएको अवधारणा हो । जबकी संसारका हरेक क्रान्तिमा युवाहरुको भुमिका छ । हिजो गोर्खाली फौजले नेपाल एकीकरण गर्ने बेलामा पनि १५, १६ वर्षका युवाहरु लडिरहेका थिए । क्रान्तिमा युवाको जहिले पनि भुमिका हुन्छ । पुरानो व्यवस्थालाई समाप्त गर्न कम्युनिस्टहरुले ध्वंस अथवा हिंसाको नकारात्मक काम गर्नुपर्दो रहेछ । यो ५ हजार वर्षमा नेपाली समाजमा कति हिंसा भयो ? त्यो बिर्सिने, महिला, दलितले भोगको हिंसा बिर्सेर कम्युनिस्टहरुको हिंसाको मात्रै कुरा गर्नु हुँदैन । कम्युनिस्टले बाध्यताले गरेको हिंसा हो । युवाहरुले पार्टी बनाउनुपर्छ । हामी उमेर र स्वास्थ्यले कार्यकारी भुमिका गर्न सक्दैनौँ । नत्र बुढापाकाले कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्व गर्नु हुँदैन भन्ने कुरा होइन । युवा पनि हुनुपर्छ तर युवाले क्षमता विकास गरेर आउनुप¥यो । युवालाई तिव्र रुपमा क्षमता विकास गराउनुप¥यो । सैद्धान्तिक, राजनीतिक र वैचारिक रुपमा युवाले हामीलाई प्रतिस्थापन गर्नुप¥यो । युवाहरुले आफ्ना पुर्वजहरुलाई भन्ने बेला भयो, तपाईहरुको युग समाप्त भयो । मैले युवाहरुलाई हामीलाई ढाल्ने तरिका यो हो भनेर सिकाइरहेको छु ।

तपाईहरुको पुस्ताले विचार, नीति र व्यवहार एकै ठाउँमा जोडेर जानुपर्ने अवसरलाई गुमाएको हो ?
पार्टीमा जनवादी केन्द्रीयता लागु भएको छैन भन्ने कुरा मैले ३० औँ वर्षदेखि उठाउँदै आएको छु । तर यसलाई बिजातिय ठानियो । मेरो कुरालाई गैरमाक्र्सवादी कुरा गरिरहेको भनियो । मेरो त्यति बेलाको नेताले मलाई सार्वजनिक रुपमै अराजकतावादी कुरा ग¥यो भनेर भनियो ।

म मन्त्री पनि भएँ । त्यहाँ मैले नेपालको स्याटेलाइटलाई प्राथमिकता दिए । तर मन्त्रिपरिषद् र प्रधानमन्त्री ‘कन्भिन्स्’ हुनुभएन । २०, २२ देशका विभिन्न कम्पनीहरुले अध्ययन गरिदिन्छौँ भनेर इच्छा व्यक्त गरेका थिए । स्याटेलाइट बनायौँ भने बेच्नपनि सकिने रहेछ । त्यतातिर कसैको ध्यान छैन । तत्कालै ठेक्का लगाइहाल्ने फाइलमा सबैको ध्यान छ । त्यस्तो स्थितिमा म एक नम्बर नेता भएको भए भन्ने सोच आउँदो रहेछ तर त्यो सोच गलत हो । म प्रधानमन्त्री भएको भए गर्थे भन्ने लाग्दोरहेछ । तर जब एक नम्बर नेता बन्ने दौडमा लाग्छु, मेरो पनि यसैगरी भ्रष्टिकरण भइसक्थ्यो । त्यसकारण हामीले प्रजातान्त्रिक निर्णय कसरी बनाउने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण रहेछ । राजनीतिको यो कोर्स बदल्नु आवश्यक छ ।

संसदीय व्यवस्थाको विरोध गरेर पुनः संसदमै फर्किने राजनीति गरेर तपाईहरुले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई सक्नुभयो भन्ने आरोप छन् नि ?
संसदको आफ्ना सीमा छन् । संयुक्त राष्ट्रसंघ अमेरिकाको बाउन्सर भएजस्तै संसद पनि पुँजीपतिको बाउन्सर जस्तै भयो । मैले त हेटौँडा महाधिवेशनमा एउटा दस्तावेज नै पेश गरेको थिएँ । अब निःशस्त्र तर जुझारु संघर्ष गर्नुपर्छ भनेर । सशस्त्र संघर्षतिर जानु हुँदैन । तर हामी निःशस्त्र हुनुको मतलव संसदमै डुब्ने, सबै कुरा छोड्ने र लडाँइ गर्दाको हाम्रो ‘भ्यालु’ छोड्ने होइन । मुख्य ध्यान सडकमा हुनुपर्छ । संसद सहायक हुनुपर्छ भनेको थिएँ ।

तर मुल नेतृत्व संसदमा गएपछि सडक खालि हुँदोरहेछ । उनैको पछि लागेर सबै कुद्दा रहेछन् । अब बन्ने पार्टीको कोर टिम सडकमै बस्नुपर्छ । शक्तिशाली टिम सडकमै बस्नुपर्छ । राजनीतिक सत्ता भनेको संसदीय वहशमा, संविधानको धारा, उपधारामा होइन संगिनमा अडिएको हुन्छ । जेनजी आन्दोलनमा पनि परोक्ष रुपमा संगिन नै प्रयोग भएर सबै उपद्रोहरु भयो । सिपाईको, सेनाको ब्यारेकलाई संयमित र मर्यादित तुल्याउने सडकले हो । त्यहि सडकबाट उठेको करले उनीहरु बाँचेको हुन्छन् । त्यही सडकमा उठ्ने झन्डाहरुले उनीहरुलाई संयमित बनाइदिन्छ ।

अब बन्ने कम्युनिस्ट पार्टीले संसदलाई उपयोग गर्नुपर्छ । संसदमा जानुपर्छ । बोल्नुपर्छ । यो निरर्थक छ, यहाँ बोलेर केही हुँदैन भनेर पनि बोल्नुपर्छ । तर यो सोचेर बोल्नु हुँदैन कि यहाँ बोलेपछि जनतालाई मैले बोेले नि तपाईहरुका लागि भनेर सुनाउनका लागि मात्रै होस् । संसदीय व्यवस्थाको निरर्थकता साबित गर्नका लागि त्यहीँ बोल्नुपर्छ । भोलि अर्को खालको जिवन्त संसद बनाउनका लागि पनि त्यसको उपयोग गर्नुपर्छ । तर सडक छोड्नु हुँदैन ।

पार्टीभित्र सामुहिक भावना कमजोर भइरहेको छ भनिन्छ, के कम्युनिस्ट पार्टीहरु भित्र साँच्चै नै सामुहिकताको भावना कमजोर बन्दै गइरहेको छ ?
पार्टी भित्र सामुहिक भावना भएको भए यस्तो स्थिति बन्दैन थियो । ३०, ३५ वर्षदेखि एउटै कमिटीमा छौँ । तर एकअर्काको दुःख, सुख कहिल्यै बाँड्दैनौ । औपचारिक सम्बन्ध मात्रै छ । एउटै गुटमा हुँदा अलिअलि खासाकखुसुक चल्छ । तर मलाई पाँच हजार रुपैयाँ चाहियो भने फुपुको छोरा खोज्दै हिड्छु । कम्युनिस्ट पार्टीभित्रको आपसी सम्बन्ध त्यति निर्जिव भइसकेको थियो । कम्युनिस्ट पार्टीभित्र रागात्मक सम्बन्ध हुनुपर्छ । रिदम हुनुपर्छ । एकअर्कालाई देख्नासाथ खुशी हुने हुनुपर्छ । प्रेम हुने हुनुपर्छ ।

यस्तो सम्बन्ध हाम्रो जीवन पारदर्शी हुँदा बन्छ । नेताहरुलाई मज्जाले भन्न सकियोस्, पहिले बसमा झुन्डिएर हिड्थे । दुःख पाएका थिए । अहिले कारमा हिडेका छन् । सबैले गरेको सहयोगले नेता कारमा हिडेको अवस्था होस् । त्यो कुरा गर्वसाथ भन्न पाइयोस् । कम्युनिस्ट पार्टीमा ६५ वर्ष पुरा भएपछि एउटा कार र डाइभर पार्टीले दिन्छ भन्न पाइयोस् । हामीकहाँ अपारदर्शी जीवनशैलीका बारेमा चर्चा नै नहुने । जीवन संस्कृतिको बारेमा चर्चा नै नहुने स्थिति भयो ।

नेताको भाषण सुनेर गएपछि कार्यकर्ताले जीवनभर अनुकरण गथ्र्यो । विपी कोइराला, पुष्पलाल, मोहनविक्रम, निर्मल लामाहरुले प्रेरणा प्रदान गर्थे । उत्साह भर्थे । अहिलेका नेतालाई कसैले कोसेली चढाउँदा तुरुन्तै भेटवार्ता दिइहाल्छ । पुराना नेता, कार्यकर्तालाई बाहिर राखेर प्रहरीले धकेलिरहेको छ । यस्ता प्रवृत्तिले अपसंस्कृति जन्माएको छ ।

माओवादी आन्दोलनले नेपाली समाजमा के रुपान्तरण ग¥यो ?
म त्यसको कार्यकर्ता भएको हिसाबले भन्छु, माओवादी आन्दोलन बेकार भएको छैन । संघर्ष खेर गएको छैन । २०६४ साल यस्तो एउटा मोड थियो, त्यतिबेला बास्तविक नेताहरुको परिक्षा भयो । नेताहरुले सशस्त्र संघर्ष छोडेपछि नयाँ बाटो पहिल्याउनुपथ्र्यो । तर नेताहरु संसदीय भासमा पस्नुभयो । लोभ, लालचबाट कसरी बच्ने केही पनि सावधानी नलिइकन पस्नु बाहेक अर्को बाटो दिन सकेनन् । जानेको के रहेछ भने कि त भरुवा बन्दुक लिएर लड्ने, होइन भने संसद जाने । त्यसकारण अब नेपालमा नयाँ सिद्धान्तकार आउनुप¥यो । अहिले कोही नेता छैनन्, जो सिद्धान्तकार बनोस् । त्यसैले अब युवाहरुको बिचबाट सिद्धान्तकार तयार पार्नुपर्छ । युवाहरु सिद्धान्तकार पनि बन्नुपर्छ । यिनीहरुले पार्टी पनि बनाउनुपर्छ ।

वाम आन्दोलनको पुनर्गठनको चर्चा भइरहेको छ, यसमा तपाईको मत के छ ?
दुई, तीन वर्ष अघिसम्म म ‘रेट्रोेफिटिङ’ को पक्षमा थिएँ । पार्टीको ‘रेट्रोेफिटिङ’ गर्ने भनेर । मैले सचिवालय बैठकमा प्रचण्डलाई तपाई नेतृत्व छोडिदिनुस् नेतृत्व ‘रोटेशन’ मा लैजाऔँ भनेको थिएँ । युवाहरुलाई छ, छ महिना दिउँ भनेको थिएँ । तर त्यसो भएन, पार्टी विघटन भयो । कुनै जीव मरिसक्यो, । गनाएपछि वरपरमा मानिसले कराएपछि मात्रै फाल्ने हो भने चेत भएन । चेतले मरिसकेपछि आफ्नो प्रिय चिज भएपनि राख्दैन । कम्युनिस्ट पार्टीहरुलाई जोड्ने कुरा नेताहरुको हो । कार्यकर्तालाई पनि बलियो भइन्छ कि भन्ने लाग्दो हो । यो कुरा उठ्नु नयाँ आउने पार्टीले हेप्दाखेरी आएको प्रतिक्रिया मात्रै हो । के जोड्ने ? के ले जोड्ने ? बिचार खोई ? टिकट त्यसैगरी दिने ? चुनावको टिकट मुख्य नेताले आफ्नो स्वेच्छाचारितामा बाँड्ने ?

यहि संस्कृति, चालचलन, नीति र कार्यक्रम ल्याउने हो ? संसदीय व्यवस्थालाई जिवन्त बनाउने के छ कार्यक्रम ? शिक्षा व्यवस्था, कृषि नीति प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने छ । विदेश नीति परिवर्तन गर्नुपर्ने छ । त्यसको योजना के छ ? के को लागि एकता गर्ने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ । अर्कोतर्फ, आ–आफ्नो पार्टीभित्र बसेर गर्ने प्रयासले पनि केही परिवर्तन भएको छैन । परिवर्तन गर्लान् भन्ने मलाई आशा छैन ।

मलाई के लाग्छ भने पहिला विभिन्न समूहबाट युवाहरुले घेरा तोडेर एकै ठाउँमा आएर छलफल सुरु गर्नुपर्छ । त्यस्तो छलफल औपचारिक तथा अनौपचारिक रुपमा पनि हुनसक्छ । कस्तो विचार, कार्यक्रम लिएर जाने हो ? लगायतका विभिन्न विषयमा छलफल गरेर नयाँ ढंगले जाने हो भने निकास निस्कन सक्छ ।

(नेपालको वाम आन्दोलनको समीक्षा र आगामी दिशाको बारेमा दृष्टिका लागि वामपन्थी नेता राम कार्कीसँग हिरेन्द्र शाहीले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश)