काठमाडौं । काठमाडौंको एक बालुवा प्रशोधन केन्द्र नजिकै कारभित्र जलेको अवस्थामा भेटिएको उच्च तहको वित्तीय कर्मचारीको शवले आधुनिक कर्पोरेट जगतको चमकधमकभित्र लुकेको अँध्यारो र डरलाग्दो पाटोलाई सतहमा ल्याइदिएको छ ।
सानिमा क्यापिटल जस्तो प्रतिष्ठित संस्थामा मर्चेन्ट हेडको जिम्मेवारी सम्हालेकी रश्मी रिजालले आफ्नै कार्यस्थलबाट केही किलोमिटरको दूरीमा पुगेर आत्मदाह गर्नु केवल एउटा आत्महत्या मात्र नभई, यो वित्तीय प्रणालीभित्रको कडा मानसिक दबाब, संस्थागत कार्यसंस्कृति र व्यक्तिगत जीवनको द्वन्द्वको चरमोत्कर्ष हुनसक्छ । एउटा सफल करिअर र स्थापित सामाजिक पहिचान बनाएकी व्यक्तिले यति कठोर निर्णय लिनु पछाडि कुनै सामान्य कारण मात्र नभएर, कार्यक्षेत्रको गम्भीर तनाव र मानसिक सास्तीले काम गरेको हुन सक्ने प्रारम्भिक दृश्यहरूले सङ्केत गरेका छन् ।
यो घटनामा सबैभन्दा रहस्यमय र सन्देहपूर्ण पक्ष भनेको ती कर्मचारी बेपत्ता भएकै दिन संस्थाका उच्च अधिकारी र सहकर्मीहरू उनको घरमै पुगेर सोधपुछ गर्नु हो । सामान्यतया, कुनै पनि कार्यालयमा कर्मचारी एक दिन अनुपस्थित हुँदैमा संस्थाको प्रमुख नै उसको घरमा पुग्नुले कार्यस्थलमा कस्तो खालको वित्तीय अनुशासन वा आन्तरिक संकट चलिरहेको थियो भन्ने प्रश्न उब्जाउँछ ।
यदि संस्थाभित्र वित्तीय अपारदर्शिता वा अनुशासनहीनताको कुनै विषय थियो भने पनि, त्यसलाई सुल्झाउने प्रक्रिया मर्यादित र कानुनी हुनुपर्नेमा, कर्मचारीलाई मानसिक रूपमा कतिसम्म घेराबन्दीमा पारियो भन्ने विषय छानबिनको घेरामा देखिन्छ । कुनै पनि उच्च ओहोदाको कर्मचारीले संस्थागत गल्ती वा दबाबको बोझ थाम्न नसक्दा यस्तो चरम बाटो रोज्नुले कर्पोरेट टर्चरको भयावह रूपलाई उजागर गरेको छ ।
वित्तीय क्षेत्रमा कार्यसम्पादनको लक्ष्य (टार्गेट) र वित्तीय पारदर्शिताको नाममा दिइने अत्यधिक दबाबले कर्मचारीको मानसिक स्वास्थ्यलाई कुन हदसम्म जोखिममा पार्छ भन्ने यो एउटा प्रतिनिधि उदाहरण हो । एकातिर संस्थाको प्रतिष्ठा र नाफाको चिन्ता, अर्कोतिर व्यक्तिगत जीवनमा परिवार र समाजले राखेको उच्च अपेक्षाको बीचमा एउटा व्यक्ति कसरी पिसिन्छ भन्ने कुरा यो घटनाले देखाउँछ ।
सफल देखिनुपर्ने सामाजिक दबाब र भित्रभित्रै गुम्सिएको व्यावसायिक तनावले गर्दा कैयौँ व्यक्तिहरूले आफ्ना समस्याहरू कसैलाई भन्न सक्दैनन् । कार्यस्थलमा हुने मनोवैज्ञानिक दबाब, जसलाई अक्सर अनुशासन को नाम दिइन्छ, कहिलेकाहीँ व्यक्तिको बाँच्ने इच्छाभन्दा भारी बन्न पुग्छ ।
घटनास्थलको प्रकृति र सिसिटिभी फुटेजका विवरणहरूले योजनाबद्ध आत्मदाह देखाए पनि, त्यो आगो सल्किनुअघि उनको दिमागमा कस्तो मानसिक आगो बलिरहेको थियो भन्ने कुराको गहिरो खोजी हुनु आवश्यक छ । कारको ढोका भित्रबाट बन्द गरेर आफैँलाई पेट्रोल छर्केर जलाउनुले उनी चरम निराशा र कसैले नदेख्ने गरी संसारबाट बिदा हुने मानसिक अवस्थामा पुगेको देखिन्छ । यसमा संस्थागत पक्षबाट भएको व्यवहार, परिवारको सम्भावित दबाब वा वित्तीय जिम्मेवारीको असफलतामध्ये कुन तत्वले ट्रिगर को काम ग¥यो, त्यसको निष्पक्ष विश्लेषण नभएसम्म यस्ता घटनाहरू दोहोरिरहने जोखिम रहन्छ ।
यो घटनालाई एउटा बन्द कारभित्रको आत्महत्याको रूपमा मात्र सीमित नराखी, यसलाई नेपालको वित्तीय क्षेत्रको कार्यवातावरण र कर्मचारीहरूको मानसिक सुरक्षाको सवालसँग जोडेर हेरिनुपर्छ । उच्च पदमा रहेका कर्मचारीहरूले भोग्ने एक्लोपन र उनीहरूमाथि लादिने व्यावसायिक जोखिमको बोझलाई समयमै सम्बोधन गर्ने संयन्त्रको अभाव यहाँ खड्किएको छ ।
रिजालको यो दुःखद् अन्त्यले वित्तीय संस्थाहरूलाई आफ्नो अनुशासन र टर्चर बीचको मसिनो रेखा चिन्न र कर्मचारीलाई मेसिन होइन, मानवको रूपमा व्यवहार गर्न गम्भीर चेतावनी दिएको छ । पीडित परिवारले उठाएका प्रश्नहरू र संस्थाका अधिकारीहरूको हतारोपूर्ण घरदैलोको उद्देश्यमाथि गहिरो छानबिन हुनु नै यो घटनाको वास्तविक न्याय हुनेछ ।
रिजालको यो वियोगान्त घटना पछिल्लो समय नेपाली बैंकिङ र वित्तीय क्षेत्रमा देखिएको एउटा भयावह प्रवृत्तिको निरन्तरता मात्र हो । पछिल्ला केही वर्षहरूमा बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कार्यरत कर्मचारीहरूले आत्महत्या गर्ने क्रम एउटा नियमित दुःखान्त जस्तै बन्नु अत्यन्तै चिन्ताजनक र खेदजनक विषय हो ।
बाहिरबाट हेर्दा सुकिला–मुकिला, आकर्षक र मर्यादित देखिने यो क्षेत्रभित्रका कर्मचारीहरू कति चर्को मानसिक र व्यावसायिक दबाबमा छन् भन्ने कुरा यस्ता शृंखलाबद्ध घटनाहरूले ऐना झैँ छर्लङ्ग पारेका छन् ।
उच्च व्यवस्थापनले थोपर्ने अस्वाभाविक व्यावसायिक लक्ष्य (टार्गेट), कार्यसम्पादनको नाममा गरिने मानसिक शोषण, र वित्तीय त्रुटी हुँदा खेप्नुपर्ने कठोर सामाजिक तथा कानुनी मानमर्दनको डरले कर्मचारीहरूलाई बाँच्नुभन्दा मृत्यु रोज्नु सहज हुने बिन्दुसम्म धकेलिरहेको देखिन्छ ।
एउटा सफल ‘करिअर’को उचाइमा पुगेका व्यक्तिहरूले समेत जीवनको अन्त्य रोज्नुपर्ने यस्तो परिस्थितिले समग्र बैंकिङ प्रणालीको मानवीय संवेदनशीलता माथि नै गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । यो केवल एक व्यक्तिको अन्त्य होइन, बरु कर्मचारीलाई मेसिनको रूपमा मात्र बुझ्ने र उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई उपेक्षा गर्ने संस्थागत संस्कृतिको एउटा डरलाग्दो परिणाम हो, जसले दक्ष जनशक्ति र उनीहरूका परिवारलाई मात्र होइन, सिंगो समाजलाई नै एउटा अपूरणीय क्षति पु¥याइरहेको छ ।
