काठमाडौं । पूर्वराष्ट्रपति भण्डारीको पुनरागमनले एमालेभित्र नेतृत्वको उत्तराधिकार, गुटगत शक्ति सन्तुलन र कम्युनिस्ट एकताको बहसलाई नयाँ मोडमा पु¥याएको छ । ११ वर्षपछि सक्रिय राजनीतिमा फर्किएकी भण्डारी ओलीसँगको सहकार्य कति टिक्छ र भण्डारीको लक्ष्य वरिष्ठ नेतामै सीमित हुन्छ कि पार्टी नेतृत्वसम्म पुग्छ भन्ने प्रश्न अब एमालेको केन्द्रीय राजनीतिमा प्रवेश गरेको छ ।
पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको एमालेमा पुनरागमनलाई सामान्य राजनीतिक सक्रियताका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । यो पार्टीभित्र नेतृत्व, प्रभाव र भविष्यको राजनीतिक दिशालाई लिएर चलिरहेको संघर्षको नयाँ अध्याय हो । ११ वर्षपछि च्यासलस्थित पार्टी केन्द्रीय कार्यालयमा फर्किएकी भण्डारीले वरिष्ठ नेताको जिम्मेवारी सम्हाल्नुले एमालेभित्र अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको नेतृत्व र त्यसपछिको उत्तराधिकारीबारे बहसलाई थप पेचिलो बनाएको छ ।
२०७२ कात्तिक ११ गते नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति निर्वाचित भएपछि पार्टीको सक्रिय राजनीतिबाट अलग भएकी भण्डारीको राष्ट्रपतीय कार्यकाल २०७९ फागुन २८ मा सकिएको थियो । त्यसपछि एमालेमा फर्कने उनको प्रयास र पार्टी सदस्यता नवीकरणको विषयले ओलीसँगको सम्बन्धलाई तनावपूर्ण बनाएको थियो । पछिल्लो महाधिवेशनमा नेतृत्वको दाबी गर्ने उनको तयारी र त्यसका लागि भएको आन्तरिक चलखेलले एमालेभित्र दुई फरक शक्ति केन्द्र निर्माण हुन सक्ने संकेतसमेत दिएको थियो ।
अहिले परिस्थिति फेरिएको छ । भण्डारीलाई वरिष्ठ नेताको जिम्मेवारी दिन ओली सहमत हुनुले तत्कालका लागि दुवै पक्षबीच सहकार्यको ढोका खोलेको छ । तर यो सहकार्य दीर्घकालीन समझदारी हो वा पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन मिलाउन गरिएको रणनीतिक सम्झौता मात्रै हो भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ ।
एमालेको राजनीतिमा ओली लामो समयदेखि निर्णायक शक्ति केन्द्रका रूपमा रहँदै आएका छन् । पार्टीका प्रमुख निर्णय, नेतृत्व चयन र संगठनात्मक प्रभावमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ । तर पार्टीभित्र सबै नेता र समूह सधैँ एउटै नेतृत्वको पक्षमा रहन्छन् भन्ने छैन । यही असन्तुष्टि र वैकल्पिक नेतृत्वको खोजीका बीच भण्डारीको पुनरागमन भएको हो भनिन्छ ।
पूर्वउपाध्यक्षसमेत रहिसकेकी भण्डारीसँग पार्टी संगठनको अनुभव, राष्ट्रपति पदबाट प्राप्त राष्ट्रिय परिचय र स्वर्गीय मदन भण्डारीको राजनीतिक विरासतसँग जोडिएको पहिचान छ । यी आधारले उनलाई एमालेभित्र प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर दिन सक्छन् । यद्यपि, त्यसलाई वास्तविक संगठनात्मक शक्तिमा बदल्न उनले पार्टीका विभिन्न तहका नेता, कार्यकर्ता र प्रभावशाली समूहको समर्थन जुटाउनुपर्नेछ ।
वरिष्ठ नेताको हैसियतले पार्टीका बैठकमा सहभागिता र नीतिगत बहसमा भूमिका बढाउन सक्ने अवस्था बनेसँगै अब एमालेभित्र उनको प्रभाव कति विस्तार हुन्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुनेछ । ओलीको नेतृत्वप्रति असन्तुष्ट नेता, जबजको राजनीतिक विरासतलाई प्राथमिकता दिने समूह र नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा रहेका नेताहरूबीच भण्डारीले कस्तो सम्बन्ध बनाउँछिन् भन्ने कुराले पार्टीको आन्तरिक समीकरण प्रभावित हुन सक्छ ।
तर ओलीको संगठनात्मक पकड कमजोर भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न अहिले नै पर्याप्त आधार छैन । भण्डारीको राजनीतिक पुनरागमनले चुनौतीको सम्भावना खोलेको हो, नेतृत्वको शक्ति सन्तुलन तत्कालै बदलिसकेको प्रमाण होइन ।
भण्डारीको राजनीतिक यात्रासँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—के उनी वरिष्ठ नेताको भूमिकामा सीमित रहन्छिन्, वा आगामी महाधिवेशनमा अध्यक्ष पदका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छिन ?
राष्ट्रपति बन्नुअघि एमालेको उपाध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालिसकेकी भण्डारीका लागि पार्टी नेतृत्वको प्रश्न नयाँ होइन । पछिल्लो महाधिवेशनअघि उनको पक्षमा देखिएको सक्रियता र नेतृत्वमा दाबी गर्ने तयारीले यस विषयलाई थप चर्चामा ल्याएको थियो ।
तर पार्टीको शीर्ष पदमा पुग्न राजनीतिक पहिचान मात्र पर्याप्त हुँदैन । संगठनभित्रको समर्थन, महाधिवेशन प्रतिनिधिको समीकरण, पार्टी विधान र प्रतिस्पर्धी समूहसँगको सम्बन्ध निर्णायक हुन्छन् । ओली पक्षको संगठनात्मक प्रभाव र नेतृत्वको निरन्तरतासम्बन्धी रणनीतिले पनि भण्डारीको सम्भावित यात्रालाई प्रभावित गर्न सक्छ ।
उनलाई भावी अध्यक्षका रूपमा प्रस्तुत गर्ने बहसलाई सम्भावनाको तहमा बुझ्नुपर्छ, सुनिश्चित परिणामका रूपमा होइन । भण्डारीले आफ्नो समूह विस्तार गर्न सक्छिन् कि सक्दिनन्, अन्य प्रभावशाली नेताहरूसँग कस्तो समझदारी बनाउँछिन् र ओलीसँगको सम्बन्ध कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने विषयले आगामी राजनीतिक अवस्थालाई स्पष्ट पार्नेछ ।
भण्डारीको पुनरागमनपछि एमालेभित्र नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा केवल दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्धमा सीमित रहने छैन । यसले पार्टीका विभिन्न गुट, पुस्ता र वैचारिक समूहको स्थानसमेत प्रभावित गर्न सक्छ । ओलीको नेतृत्वलाई निरन्तरता दिन चाहने समूह, वैकल्पिक नेतृत्वको पक्षमा रहेका नेता र पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव कायम राख्न चाहने अन्य आकांक्षीहरूबीच नयाँ समीकरण बन्न सक्नेछ ।
भण्डारीले यस्ता समूहलाई साझा राजनीतिक आधारमा जोड्न सकिन् भने उनको भूमिका वरिष्ठ नेताको औपचारिक जिम्मेवारीभन्दा व्यापक हुन सक्छ । एमालेभित्रको असन्तुष्टिलाई एउटै नेतृत्वको पक्षमा रूपान्तरण गर्नु सहज हुनेछैन । फरक स्वार्थ, व्यक्तिगत नेतृत्व आकांक्षा र संगठनात्मक प्रतिस्पर्धाले नयाँ गठबन्धनलाई कमजोर पनि बनाउन सक्छन् । भण्डारीको वास्तविक राजनीतिक शक्ति उनको पदभन्दा बढी, उनले निर्माण गर्न सक्ने समर्थनको दायराबाट मापन हुनेछ ।
भण्डारीको पुनरागमनले एमालेको आन्तरिक राजनीतिबाहिर पनि बहस जन्माएको छ । विभाजित कम्युनिस्ट शक्तिहरूलाई पुनः एक ठाउँमा ल्याउने सम्भावनासँग उनको नाम जोडिन थालेको छ । विशेषगरी, ओलीको नेतृत्वमा व्यापक कम्युनिस्ट एकता कठिन हुने तर्क गर्ने केही नेताहरूले वैकल्पिक नेतृत्वको सम्भावनाबारे बहस गर्दै आएका छन् ।
माओवादी पृष्ठभूमिका नेता, एकीकृत समाजवादीका नेतृत्व तह र अन्य वामपन्थी समूहसँग विगतमा कायम रहेका सम्बन्धले भण्डारीलाई संवादको सम्भावित पात्र बनाउन सक्छ । तर व्यक्तिगत सम्बन्ध र राजनीतिक निकटता मात्रै पार्टी एकीकरणका लागि पर्याप्त हुँदैनन् । विचार, नेतृत्वको बाँडफाँट, संगठनात्मक संरचना र सत्ता साझेदारीजस्ता जटिल विषयमा सहमति आवश्यक हुन्छ ।
यदि भण्डारीले एमालेभित्र प्रभाव विस्तार गरिन् र अन्य कम्युनिस्ट घटकसँग राजनीतिक संवाद अघि बढाइन् भने उनको भूमिका एमालेको सीमाभन्दा बाहिर पनि विस्तार हुन सक्छ । तर त्यसले बृहत् कम्युनिस्ट एकता सुनिश्चित गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन । एकता सफल हुने वा नहुने कुरा सम्बन्धित दलहरूको निर्णय र राजनीतिक सहमतिमा निर्भर हुनेछ ।
भण्डारीलाई वरिष्ठ नेताको जिम्मेवारी दिन ओली सहमत हुनुलाई एमालेभित्रको तत्कालीन शक्ति व्यवस्थापनका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ । यसले पार्टीभित्रको तनाव कम गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ । तर नेतृत्वको भविष्य, संगठनमाथिको प्रभाव र आगामी महाधिवेशनमा हुने प्रतिस्पर्धाजस्ता विषयमा दुवै पक्षको धारणा समान छ भन्ने प्रमाण यसबाट मात्र स्थापित हुँदैन ।
यदि दुवै पक्षबीच जिम्मेवारी र भूमिकाबारे स्पष्ट समझदारी कायम रह्यो भने सहकार्यले पार्टीलाई स्थिरता दिन सक्छ । तर भण्डारीको राजनीतिक सक्रियता बढ्दै जाँदा नेतृत्वको प्रश्न फेरि उठ्न सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा आजको सहकार्य भोलिको प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा आगामी निर्णयहरूले निर्धारण गर्नेछन् । विद्या भण्डारीको पुनरागमनले एमालेभित्र नेतृत्वको उत्तराधिकारबारे बहसलाई फेरि केन्द्रमा ल्याएको छ । ओलीको वर्तमान नेतृत्व, भण्डारीको सम्भावित राजनीतिक भूमिका र अन्य नेताहरूको आकांक्षाबीच पार्टीको भावी दिशा तय हुनेछ ।
